FASD en EMDR – Wat weten we en wat blijkt in de praktijk?
Vanuit de praktijk komt regelmatig de vraag hoe effectief traumabehandeling met EMDR is bij cliënten met een FASD-diagnose. Sommige hulpverleners signaleren dat EMDR niet altijd goed lijkt aan te slaan, wat vragen oproept over mogelijke contra-indicaties of de noodzaak tot aanpassingen binnen de behandeling.
Onderzoek en richtlijnen
Tot op heden is er geen specifiek onderzoek gedaan naar de effectiviteit van EMDR bij kinderen, jongeren of volwassenen met FASD. Dit wordt ook bevestigd in de handreiking van Froukje Wielenga, Esther Krijnen-de Bruin en Berno van Meijel van hogeschool In Holland
- De ervaringen van jongvolwassenen zijn wisselend: sommigen hebben baat bij EMDR, anderen niet.
- Reguliere behandelingen zoals CGT, ACT en EMDR zijn niet onderzocht op effectiviteit bij mensen met FASD.
Internationale FASD-richtlijnen (2024–2025) vermelden EMDR noch als aanbevolen noch als afgeraden behandeling. Er is simpelweg onvoldoende bewijs. Tegelijkertijd is bekend dat veel mensen met FASD een geschiedenis hebben van vroegkinderlijk trauma, mishandeling of neglect, waardoor traumabehandeling wel degelijk relevant kan zijn—mits aangepast aan hun neuropsychologische profiel.
Waarom werkt EMDR soms minder goed bij FASD?
In klinische ervaringen en praktijkverhalen komt naar voren dat EMDR vooral bij complex trauma minder goed lijkt aan te slaan, en dat behandeling bij enkelvoudig trauma vaak meer herhalingen vraagt. Dit hangt waarschijnlijk samen met typische FASD-kenmerken, zoals:
- concreet denken en beperkte abstractie
- tragere informatieverwerking, o.a. door geheugenproblemen
- problemen met oorzaak-gevolg
- verhoogde suggestibiliteit
- sensorische overprikkelbaarheid
- moeite met reguleren van emoties en aandacht
Deze factoren kunnen ertoe leiden dat standaard EMDR-protocollen te snel of te complex zijn.
Een psycholoog verwoordt het zo:
“Natuurlijk behandel je PTSS bij mensen met FASD. Maar je moet wél afstemmen op de hersenschade en beseffen dat wat eruitziet als een traumareactie soms meer het gevolg is van neurocognitieve beperkingen.”
Daarbij is het belangrijk onderscheid te maken tussen actuele traumareacties en situaties waarbij EMDR wordt ingezet puur omdat iemand “iets naars heeft meegemaakt”, terwijl de klachten eigenlijk voortkomen uit de FASD-gerelateerde hersenbeschadiging.
Daarnaast moet men alert zijn op fabuleren en op uitdagingen bij het herkennen van sensaties die met herinneringen verbonden zijn. Dit maakt zorgvuldige aanpassing noodzakelijk.
Potentiële voordelen van EMDR bij FASD
Wanneer EMDR goed wordt afgestemd, kan het in principe helpen bij:
- verwerken van vroegkinderlijk trauma of neglect
- verminderen van PTSS-symptomen
- verlagen van angst of depressie
- versterken van zelfbeeld en emotionele stabiliteit
Voorwaarde is wél dat behandeling wordt ingebed in een breed FASD-geïnformeerd begeleidingsplan.
Aanbevolen aanpassingen in werkwijze
Uit zowel literatuur als praktijk komen de volgende richtlijnen naar voren:
1. Grondige diagnostiek en indicatiestelling
- Zorg voor een duidelijk beeld van cognitieve mogelijkheden, regulatieproblemen en draagkracht.
- Beoordeel zorgvuldig of iemand traumaverwerking aankan zonder overprikkeling of ontregeling.
2. Afstemmen en vereenvoudigen
EMDR bij FASD lijkt qua aanpak meer op EMDR bij jonge kinderen of bij mensen met een lichte verstandelijke beperking:
- kortere sessies
- langzamer tempo
- veel herhaling
- concreet taalgebruik
- gebruik van visuele ondersteuning
- sterke nadruk op stabilisatie en vaardigheden vooraf
- samenwerking met ouders, begeleiders en school
3. Veiligheid en integratie
- Monitor nauwgezet mogelijke dissociatie, emotionele overstroming of gedragsescalatie.
- Combineer EMDR met andere noodzakelijke interventies: psycho-educatie, voorspelbare routines, gedrags- en omgevingsaanpassingen, en eventueel behandeling van comorbide ADHD of stemmingsklachten.
Conclusie
Er is op dit moment geen wetenschappelijke onderbouwing die EMDR bij FASD ondersteunt of afraadt. De klinische praktijk wijst erop dat EMDR zeker kan worden toegepast, mits met zorgvuldige aanpassingen en een realistische verwachting van tempo en effect. De kern is steeds: aansluiten bij het neuropsychologische functioneren van de cliënt en EMDR nooit “stand-alone” aanbieden, maar binnen een breder, gestructureerd FASD-geïnformeerd zorgplan.
